Echinacea a przeziębienie: co badania naprawdę mówią o odporności

Nie ma prawie półki z suplementami w świecie zachodnim, na której nie byłoby echinacei. Echinacea to najpopularniejsza i najlepiej sprzedająca się roślina na przeziębienie na świecie, fioletowy kwiat chabra z rodziny astrowatych (Asteraceae), pochodzący z Ameryki Północnej, gdzie był używany przez plemiona indiańskie przez wieki. Każdej jesieni i zimy, gdy tylko zaczyna drapać w gardle, miliony ludzi sięgają po butelkę kropli, kapsułek lub herbaty z echinacei, wierząc, że „wzmacniają odporność” i skracają przeziębienie.

Ta popularność stworzyła niemal automatyczne oczekiwanie: echinacea działa, prawda? W tym miejscu właśnie potrzebna jest ostrożność. Gdy przyjrzymy się najlepszym dowodom klinicznym, a nie osobistym historiom ani opakowaniu produktu, odkrywamy, że dystans między ogromną popularnością echinacei a dowodami naukowymi jest szczególnie duży. To jedna z najbardziej uderzających rozbieżności w świecie suplementów między tym, w co ludzie wierzą, a tym, co pokazują badania. W tym artykule oddzielimy jedno od drugiego, wyjaśnimy, co echinacea robi, a czego nie, i dlaczego oceniliśmy ją na żółto.

Czym jest echinacea?

Echinacea to rodzaj roślin kwitnących z rodziny astrowatych, tej samej rodziny co chryzantemy, ambrozja i stokrotki. Oto, co ważne, aby o niej wiedzieć:

• Istnieje kilka gatunków i ma to znaczenie. Trzy główne gatunki używane w medycynie to Echinacea purpurea, Echinacea angustifolia i Echinacea pallida. Różne gatunki mają różny skład chemiczny, dlatego różne produkty mogą działać zupełnie inaczej.
• Sprzedawana część rośliny różni się w zależności od produktu. Są produkty z korzenia, z nadziemnej części kwitnącej i z kombinacji. Również metoda przygotowania (wyciskany sok, ekstrakt alkoholowy, suchy proszek) wpływa na skład aktywnych składników.
• Aktywne składniki są różnorodne. Echinacea zawiera alkamidy, polisacharydy, pochodne kwasu kawowego (takie jak kwas cykorowy) i glikoproteiny, które wszystkie były badane pod kątem potencjalnego wpływu na układ odpornościowy.
• Jest sprzedawana głównie na przeziębienie. Głównym zastosowaniem jest zapobieganie i leczenie wirusowych infekcji górnych dróg oddechowych, czyli zwykłego przeziębienia.

Pierwszy punkt jest również największą pułapką: Kiedy mówimy o „badaniach nad echinaceą”, odnosimy się w rzeczywistości do dziesiątek różnych produktów, różnych gatunków, różnych części roślin i różnych metod przygotowania, tak jakby były tym samym. Nie są. To jeden z głównych powodów, dla których dowody są tak nieuporządkowane, jak zaraz zobaczymy.

Związek z układem odpornościowym: proponowany mechanizm

Aby zrozumieć, dlaczego w ogóle oczekiwano, że echinacea zadziała, trzeba poznać mechanizmy, które jej przypisuje. Echinacea jest klasyfikowana jako roślina stymulująca odporność (immunostymulant), co oznacza, że ma aktywować i pobudzać układ odpornościowy, a nie go uspokajać. To rozróżnienie jest krytyczne i powróci później, gdy będziemy mówić o bezpieczeństwie.

Mechanizm pierwszy, aktywacja komórek odpornościowych. W badaniach laboratoryjnych wykazano, że składniki echinacei, zwłaszcza polisacharydy i alkamidy, są w stanie aktywować makrofagi i inne białe krwinki oraz stymulować produkcję cytokin, cząsteczek sygnałowych układu odpornościowego. Chodzi o to, że taka aktywacja może pomóc organizmowi szybciej zareagować na wirusa przeziębienia.

Mechanizm drugi, działanie przeciwwirusowe i przeciwzapalne. Niektóre badania wskazują, że określone ekstrakty z echinacei mogą hamować wirusy oddechowe in vitro oraz regulować reakcję zapalną towarzyszącą przeziębieniu. Zmniejszony stan zapalny może wyjaśniać możliwą ulgę w objawach.

Mechanizm trzeci, działanie przeciwutleniające. Związki kwasu kawowego w echinacei są przeciwutleniaczami, dlatego zasugerowano, że mogą przyczyniać się do ochrony komórek podczas infekcji. Dużym problemem jest przepaść między laboratorium a ludźmi: obiecujący mechanizm in vitro nie gwarantuje rzeczywistej korzyści klinicznej u chorego na przeziębienie. I właśnie to się tutaj wydarzyło. Kiedy przeniesiono echinaceę z probówki do kontrolowanych badań na ludziach, wyniki rozbiły się o oczekiwania.

Aktualne dowody

Badanie 1: Przegląd Cochrane Karscha-Vollka i współpracowników z 2014 r.

To najważniejszy i najbardziej wpływowy dowód na echinaceę, dlatego się nad nim zatrzymamy. W 2014 r. Karsch-Volk i współpracownicy opublikowali w Bibliotece Cochrane, najbardziej cenionym na świecie organie zajmującym się przeglądami systematycznymi, kompleksowy przegląd, który zebrał 24 podwójnie ślepe, kontrolowane badania z udziałem ponad 4600 uczestników, badające echinaceę w zapobieganiu i leczeniu przeziębienia.

Wniosek był otrzeźwiający. Większość poszczególnych produktów z echinacei nie wykazała statystycznie istotnego wpływu na zapobieganie przeziębieniu ani skracanie jego czasu trwania. Recenzenci opisali ogromną zmienność (heterogeniczność) między badaniami, wynikającą z użycia różnych gatunków, różnych części roślin i różnych preparatów, co znacznie utrudniło wyciągnięcie jednolitego wniosku. Napisali, że nie można całkowicie wykluczyć niewielkiego zmniejszenia ryzyka zachorowania na przeziębienie, ale ta korzyść, jeśli istnieje, jest niewielka, niepewna i prawdopodobnie nieistotna klinicznie dla większości ludzi. Mówiąc wprost: najsilniejszy dowód, jaki mamy, mówi, że echinacea prawdopodobnie niewiele robi, a jeśli już, to bardzo mało.

Badanie 2: Problem zmienności między produktami

Jednym z najważniejszych odkryć przeglądu Cochrane nie była pojedyncza liczba, ale spostrzeżenie: Nie można mówić o „echinacei” jako o jednej substancji. Jeden preparat ze świeżej Echinacea purpurea może zachowywać się zupełnie inaczej niż preparat z korzenia angustifolia.

Praktyczne znaczenie jest ogromne. Nawet jeśli konkretny preparat wykaże pewne korzyści w wysokiej jakości badaniu, nie ma żadnej gwarancji, że produkt, który kupujecie z półki, innego gatunku i innego przygotowania, będzie działał w ten sam sposób. To jeden z powodów, dla których tak trudno polecić echinaceę: nawet jej najwięksi entuzjaści nie zawsze wiedzą, o którym dokładnie produkcie mówią. Ten brak standaryzacji jest zasadniczym słabym punktem całej tej kategorii suplementów.

Badanie 3: Pojedyncze badania z mieszanymi wynikami

Na przestrzeni lat opublikowano pojedyncze badania, które donosiły o korzyściach. Niektóre badania nad określonymi preparatami donosiły o niewielkim skróceniu czasu trwania przeziębienia lub nasilenia objawów, a inne twierdziły o pewnym spadku częstości przeziębień przy stosowaniu profilaktycznym. To właśnie takie wyniki podsycają popularność.

Jednak patrząc na całościowy obraz, tak jak zrobił to Cochrane, te pojedyncze korzyści nie składają się na spójny i wiarygodny wzór. Niektóre pozytywne badania były małe, niektóre były sponsorowane przez producentów produktów, a w metaanalizie zbiorczej średni efekt się rozpływa. To klasyczny wzór: pojedyncze pozytywne badania, które zyskują medialny i marketingowy oddźwięk, podczas gdy połączone, systematyczne dowody są znacznie skromniejsze. Dlatego zawsze preferujemy duży przegląd systematyczny nad pojedynczym obiecującym badaniem.

A co z innymi infekcjami i stosowaniem profilaktycznym?

Poza klasycznym przeziębieniem, echinaceę badano również w innych kontekstach oddechowych, ale dowody są tam jeszcze skąpsze. Podejmowano próby sprawdzenia, czy profilaktyczne przyjmowanie przez zimę zmniejsza liczbę przeziębień, lub czy echinacea pomaga w nawracających infekcjach dróg oddechowych, ale wyniki nie były wystarczająco silne i spójne, aby uzasadnić zalecenie.

Ważne jest podkreślenie jednej zasadniczej kwestii: Echinacea nie zastępuje szczepionek, zatwierdzonych leków przeciwwirusowych ani leczenia medycznego w przypadku poważnych infekcji. Przeziębienie u większości ludzi mija samoistnie w ciągu około tygodnia, z echinaceą lub bez, i to jeden z powodów, dla których łatwo przypisać jej sukces, który tak naprawdę nie jest jej. Gdy objawy utrzymują się, nasilają lub towarzyszy im wysoka gorączka i duszność, odpowiedzią nie są kolejne krople echinacei, ale wizyta u lekarza. Tutaj konkluzja jest taka sama: realistyczne oczekiwania są częścią odpowiedzialnego stosowania.

Czy warto zacząć brać echinaceę?

To jest właśnie powód, dla którego oceniliśmy echinaceę na żółto. Z jednej strony jest bardzo popularna, na ogół dobrze tolerowana przy krótkotrwałym stosowaniu i nie jest niebezpieczna dla większości zdrowych ludzi. Z drugiej strony dowody na korzyści są słabe i mieszane, a istnieją grupy, dla których jest zupełnie nieodpowiednia. Oto, co trzeba wiedzieć:

• Jest stymulantem odporności i to jest powód największej ostrożności. Ponieważ echinacea ma stymulować układ odpornościowy, osoby z chorobami autoimmunologicznymi (takimi jak toczeń, stwardnienie rozsiane, reumatoidalne zapalenie stawów) powinny skonsultować się z lekarzem i zazwyczaj jej unikać, z obawy, że może popchnąć układ odpornościowy, który już atakuje organizm.
• Wchodzi w interakcje z lekami immunosupresyjnymi. Osoby przyjmujące leki immunosupresyjne (po przeszczepie narządu lub w leczeniu chorób autoimmunologicznych) mogą doświadczyć bezpośredniego antagonizmu. Echinacea stymuluje, lek hamuje, a to problematyczne połączenie wymagające zgody lekarza.
• Alergia na rodzinę astrowatych. Echinacea należy do tej samej rodziny co ambrozja, chryzantemy i stokrotki. Osoby uczulone na te rośliny mogą rozwinąć reakcję alergiczną na echinaceę, od wysypki po ciężką reakcję. Osoby z silnymi alergiami sezonowymi powinny być szczególnie ostrożne.
• Nie do ciągłego, długotrwałego stosowania. Powszechne zalecenia dotyczą wyłącznie krótkotrwałego stosowania, zwykle nie dłużej niż tydzień do ośmiu tygodni. Ciągłe, długotrwałe stosowanie nie jest zalecane, między innymi z obawy przed niepożądanym wpływem na układ odpornościowy w dłuższej perspektywie.
• Możliwe łagodne skutki uboczne. U niektórych osób echinacea może powodować dyskomfort w żołądku, nudności lub nieprzyjemny smak, a w rzadkich przypadkach reakcje alergiczne, jak opisano powyżej.

Inne grupy wymagające ostrożności to kobiety w ciąży lub karmiące piersią, małe dzieci oraz osoby przyjmujące stałe leki, które wszystkie powinny uzyskać zgodę lekarza przed zażyciem. Jak zawsze, brak dramatycznego ostrzeżenia na opakowaniu naturalnego produktu nie oznacza, że jest on bezpieczny dla wszystkich. „Naturalne” nie jest synonimem „nieaktywne” lub „bez ryzyka”.

Co wynieść z badań?

1. Zarządzaj realistycznymi oczekiwaniami. Jeśli jesteś zdrowy i chcesz wypróbować echinaceę na początku przeziębienia, wiedz, że najlepsze dowody mówią, że prawdopodobnie zrobi bardzo niewiele, jeśli w ogóle. Nie rezygnuj z jej powodu z odpoczynku, picia płynów i podstawowej higieny.
2. Sprawdź, czy nie należysz do grupy ryzyka, zanim cokolwiek zrobisz. Jeśli masz chorobę autoimmunologiczną, przyjmujesz leki immunosupresyjne lub jesteś uczulony na ambrozję i rodzinę astrowatych, echinacea prawdopodobnie nie jest dla ciebie. Skonsultuj się z lekarzem.
3. Jeśli mimo wszystko spróbujesz, używaj tylko krótkoterminowo. Echinacea nie jest codziennym suplementem. Ogranicz ją do krótkich okresów przeziębienia, a nie do ciągłego stosowania przez całą zimę.
4. Wybierz produkt z wyraźnie określonym gatunkiem i częścią rośliny. Ponieważ zmienność między produktami jest ogromna, preferuj marki, które podają dokładny gatunek (np. Echinacea purpurea) i część rośliny, zamiast ogólnej „echinacei” bez szczegółów.
5. Zainwestuj w to, co naprawdę działa na przeziębienie. Odpowiednia ilość snu, mycie rąk, umiarkowana i regularna aktywność fizyczna oraz zbilansowana dieta przyczyniają się do odporności znacznie bardziej niż jakakolwiek kropla echinacei.

Dla tych, którzy mimo wszystko chcą wypróbować echinaceę z wiarygodnego źródła, można kupić echinaceę na iHerb i wybrać markę, która wyraźnie podaje gatunek i część rośliny. Ale pamiętaj: w przypadku echinacei oczekiwania powinny pozostać niskie. Aby sprawdzić, które suplementy są naprawdę odpowiednie dla twoich celów zdrowotnych, w tym wsparcia odporności, w zależności od wieku i stanu, możesz skorzystać z naszego osobistego testera suplementów, który ocenia każdy suplement według jakości dowodów.

Szeroka perspektywa

Echinacea jest być może doskonałym przykładem zjawiska, które widzimy raz po raz w świecie suplementów: ogromna popularność, która nie odpowiada sile dowodów. Ten fioletowy kwiat stał się kulturowym symbolem „naturalnego wzmocnienia odporności”, ale najbardziej rygorystyczny, systematyczny przegląd, jaki mamy, wskazuje na słabą, niepewną i nieuporządkowaną korzyść. Nie oznacza to, że echinacea jest całkowicie bezwartościowa, ale że dystans między obietnicą a rzeczywistością jest szczególnie duży.

Lekcja jest podwójna. Po pierwsze, popularność suplementu nie jest dowodem na jego skuteczność. Miliony ludzi używających czegoś nie zastępują dobrze kontrolowanego badania, zwłaszcza gdy mamy do czynienia z chorobą, która mija samoistnie w ciągu około tygodnia i której łatwo przypisać spontaniczny powrót do zdrowia. Po drugie, „naturalne” nie oznacza „bez konsekwencji”: echinacea jest aktywną substancją, która stymuluje układ odpornościowy, dlatego dla niektórych osób jest nie tylko bezużyteczna, ale wręcz niezalecana. Prawdziwe wzmocnienie odporności nie pochodzi z butelki kropli, ale ze snu, diety, aktywności fizycznej i redukcji stresu. I to jest właśnie perspektywa, którą tutaj utrzymujemy: oceniać każdy suplement według tego, co nauka naprawdę pokazuje, odróżniać obietnicę marketingową od dowodu i szczerze mówić, kiedy warto zachować niskie oczekiwania.

Referencje:
Karsch-Volk M. et al., Echinacea for preventing and treating the common cold, Cochrane Database of Systematic Reviews, 2014, Issue 2, Art. No.: CD000530 (DOI: 10.1002/14651858.CD000530.pub3)
Echinacea, Merck Manual Professional Edition (safety, immunostimulant cautions and contraindications)
Lee A.N., Werth V.P., Activation of autoimmunity following use of immunostimulatory herbal supplements, Archives of Dermatology, 2004 (DOI: 10.1001/archderm.140.6.723)