Shatavari: Thuốc bổ nữ của Ayurveda, nghiên cứu nói gì

Có những loại thảo dược mà danh tiếng của chúng được xây dựng qua nhiều thế kỷ, rất lâu trước khi khoa học hiện đại biết cách đo lường bất cứ điều gì, và Shatavari là một trong số đó. Trong y học Ayurveda, hệ thống y học cổ truyền của Ấn Độ, Shatavari được coi là một trong những loại thảo dược quan trọng nhất đối với sức khỏe phụ nữ. Nó được dùng cho phụ nữ trong suốt vòng đời: hỗ trợ sinh sản, làm dịu các triệu chứng quanh kỳ kinh nguyệt, giảm nhẹ thời kỳ mãn kinh, và đặc biệt là khuyến khích sản xuất sữa mẹ ở các bà mẹ đang cho con bú. Chính cái tên Shatavari, đôi khi được dịch là "người có trăm lá", là một cách diễn đạt đầy hình ảnh phản ánh hình ảnh của nó như một loại cây tăng cường sức sống nữ tính.

Nhưng chính tại đây, điều quan trọng là phải dừng lại và đặt câu hỏi mà chúng tôi luôn hỏi: Nghiên cứu hiện đại thực sự cho thấy điều gì? Và câu trả lời, trong trường hợp của Shatavari, rất phức tạp. Một mặt, nó chứa các thành phần hoạt tính thú vị và hợp lý về mặt sinh học. Mặt khác, hầu hết các bằng chứng đều dựa trên truyền thống lâu đời, các thí nghiệm trên động vật và trong ống nghiệm, và một số ít các nghiên cứu lâm sàng trên người với chất lượng khác nhau và kết quả hỗn hợp. Trong bài viết này, chúng tôi sẽ giải thích Shatavari là gì, shatavarin trong nó là gì, khoa học thực sự nói gì về vai trò của nó trong việc cho con bú và mãn kinh, và tại sao chúng tôi xếp hạng nó là màu vàng: một loại thảo dược lâu đời và đáng kính, nhưng với cơ sở bằng chứng trên người tương đối mỏng.

Shatavari là gì?

Shatavari là một loại cây thuộc họ măng tây, và tên khoa học của nó là Asparagus racemosus. Nó là một loại cây leo có gai, mọc chủ yếu ở Ấn Độ và các vùng nhiệt đới khác, và phần được sử dụng phổ biến nhất là rễ của nó. Đây là những điều quan trọng cần hiểu về nó:

• Nó là một loại thảo dược chủ lực của Ayurveda cho sức khỏe phụ nữ. Trong truyền thống Ayurveda, nó được phân loại là một loại thảo dược tăng cường (Rasayana) và một loại thuốc bổ nữ, và được dùng chủ yếu trong các tình trạng liên quan đến hệ thống sinh sản nữ, tiết sữa và cân bằng nội tiết tố.
• Các thành phần hoạt tính chính là saponin steroid. Đây là các hợp chất gọi là shatavarin (Shatavarins I-V), cùng với sapogenin, flavonoid và chất chống oxy hóa. Shatavarin được coi là chịu trách nhiệm chính cho các tác dụng được cho là của cây.
• Nó được định nghĩa là một loại thảo dược thích nghi và phytoestrogen. Nghĩa là, nó được cho là có khả năng giúp cơ thể đối phó với căng thẳng (adaptogen), và shatavarin trong nó hoạt động như phytoestrogen, các hợp chất thực vật có cấu trúc tương tự estrogen có thể liên kết với các thụ thể estrogen.
• Nó được bán dưới dạng bột, viên nang và chiết xuất. Thường là từ chiết xuất rễ, với nhiều liều lượng khác nhau. Trong các nghiên cứu lâm sàng, chiết xuất rễ tiêu chuẩn đã được sử dụng với các liều lượng khác nhau.

Điều quan trọng là phải phân biệt Shatavari với măng tây xanh quen thuộc trong nhà bếp. Mặc dù chúng cùng một họ thực vật, nhưng đây là một loài khác, và rễ của Shatavari là phần được chiết xuất cho mục đích y học, chứ không phải thân cây mà chúng ta ăn.

Mối liên hệ với sức khỏe phụ nữ: Cơ chế lý thuyết

Ý tưởng đằng sau Shatavari có vẻ hợp lý trên lý thuyết, và đây chính xác là lý do tại sao nó có được một vị thế vững chắc trong truyền thống. Shatavarin, các saponin steroid trong rễ, hoạt động như phytoestrogen và cho thấy ái lực với các thụ thể estrogen trong các thí nghiệm trong phòng thí nghiệm. Vì sự cân bằng estrogen là trung tâm của chu kỳ kinh nguyệt, khả năng sinh sản và quá trình chuyển đổi sang mãn kinh, giả thuyết cho rằng Shatavari có thể điều chỉnh những biến động nội tiết tố này và làm giảm các triệu chứng liên quan như bốc hỏa.

Trong bối cảnh cho con bú, logic thậm chí còn trực tiếp hơn. Trong các thí nghiệm trên động vật, chiết xuất Shatavari cho thấy tác dụng estrogen trên mô tuyến vú, làm tăng trọng lượng mô tuyến và tăng sản lượng sữa. Các nhà nghiên cứu đưa ra giả thuyết rằng tác dụng này được trung gian thông qua sự gia tăng bài tiết hormone prolactin, hormone trung tâm thúc đẩy sản xuất sữa, hoặc thông qua tác động lên corticosteroid. Từ đó, hình ảnh của Shatavari như một galactagogue, tức là chất kích thích tiết sữa, đã phát triển.

Nhưng chính tại đây, sự khác biệt quan trọng giữa lý thuyết và thực tế xuất hiện. Một cơ chế hợp lý ở chuột hoặc trong ống nghiệm không thể thay thế cho bằng chứng lâm sàng ở một người phụ nữ thực sự, và lịch sử của thế giới thực phẩm bổ sung đầy rẫy những ý tưởng hay ho không vượt qua được thử thách của thử nghiệm có kiểm soát. Câu hỏi thực sự không phải là liệu shatavarin có liên kết với thụ thể estrogen trong đĩa thí nghiệm hay không, mà là liệu việc dùng Shatavari có thực sự làm tăng sản lượng sữa hoặc giảm bốc hỏa ở người hay không, và ở mức độ nào. Chính vì khoảng cách này, điều quan trọng là phải chuyển từ truyền thống và lý thuyết sang những gì các nghiên cứu lâm sàng thực sự tìm thấy.

Các bằng chứng hiện tại

Nghiên cứu 1: Shatavari như một chất kích thích tiết sữa, Sharma và cộng sự 1996

Đây là một trong những nghiên cứu lâm sàng sớm nhất và được trích dẫn nhiều nhất về chủ đề này, và nó đặt ra một dấu hỏi lớn. Năm 1996, Sharma, Ramji và cộng sự đã công bố trên tạp chí Indian Pediatrics một thử nghiệm ngẫu nhiên, mù đôi, có đối chứng giả dược, kiểm tra Shatavari như một chất kích thích tiết sữa ở các bà mẹ có sản lượng sữa không đủ. Chỉ số kết quả chính là sự gia tăng nồng độ prolactin trong máu, hormone thúc đẩy sản xuất sữa.

Kết quả thật đáng thất vọng đối với những người yêu thích loại thảo dược này: Thử nghiệm không tìm thấy sự gia tăng đáng kể nồng độ prolactin ở nhóm dùng Shatavari so với giả dược. Nói cách khác, nghiên cứu có kiểm soát này không ủng hộ cơ chế trung tâm mà qua đó Shatavari được cho là hoạt động như một chất kích thích tiết sữa. Đây là một lời nhắc nhở quan trọng rằng ngay cả khi nói đến một công dụng truyền thống lâu đời, một thử nghiệm được kiểm soát tốt có thể không xác nhận tác dụng dự kiến.

Nghiên cứu 2: Các thử nghiệm tiết sữa mới hơn, kết quả tích cực nhưng hạn chế

Trong những năm gần đây, các thử nghiệm lâm sàng bổ sung về Shatavari như một galactagogue đã được công bố, và một số trong số chúng cho thấy kết quả tích cực. Trong các thử nghiệm ngẫu nhiên, có đối chứng giả dược gần đây hơn, những phụ nữ dùng chiết xuất rễ Shatavari báo cáo sự cải thiện về sản lượng sữa, thời gian ngắn hơn để bầu ngực căng sữa và sự hài lòng cao hơn với việc cho con bú so với nhóm đối chứng.

Nhưng điều quan trọng là phải đọc những kết quả này với đôi mắt mở to. Các thử nghiệm này thường nhỏ, kéo dài trong thời gian ngắn (đôi khi chỉ vài ngày), và một số được tài trợ hoặc thực hiện bởi các bên có lợi ích thương mại trong loại thảo dược này. Tất cả những điều này làm suy yếu sức mạnh của bằng chứng. Khi kết hợp chúng vào bức tranh tổng thể, chúng ta có được một cơ sở bằng chứng không nhất quán: một nghiên cứu cũ không tìm thấy tác dụng lên prolactin, cùng với các nghiên cứu mới hơn, nhỏ hơn cho thấy sự cải thiện chủ quan. Đây chính xác là loại bức tranh hỗn hợp biện minh cho sự thận trọng chứ không phải lời hứa hẹn.

Nghiên cứu 3: Shatavari cho các triệu chứng mãn kinh, bằng chứng ban đầu

Một lĩnh vực nghiên cứu khác đang thu hút sự chú ý là việc sử dụng Shatavari cho các triệu chứng mãn kinh, chủ yếu là bốc hỏa và đổ mồ hôi đêm. Một số thử nghiệm ngẫu nhiên, có đối chứng giả dược được công bố gần đây đã báo cáo sự giảm các triệu chứng mãn kinh ở những phụ nữ dùng chiết xuất rễ Shatavari, với sự cải thiện phụ thuộc vào liều lượng ở một số chỉ số.

Đây là một sự phát triển thú vị phù hợp với cơ chế phytoestrogen, nhưng sự thận trọng cũng ở đây. Đây là những nghiên cứu tương đối mới, một số ngắn hạn, và một số được thực hiện bởi chính các nhà sản xuất chiết xuất, điều này làm dấy lên vấn đề thiên vị. Để thiết lập Shatavari như một phương pháp điều trị được khuyến nghị cho thời kỳ mãn kinh, sẽ cần các thử nghiệm lớn hơn, dài hạn và độc lập để lặp lại kết quả. Cho đến nay, các bằng chứng là hứa hẹn nhưng sơ bộ, và không ở mức độ biện minh cho việc thay thế các phương pháp điều trị dựa trên bằng chứng.

Còn về khả năng sinh sản và sức khỏe tổng quát thì sao?

Shatavari đôi khi cũng được tiếp thị để cải thiện khả năng sinh sản, tăng cường hệ thống miễn dịch và hỗ trợ hệ tiêu hóa. Ở đây, bằng chứng trên người đặc biệt nghèo nàn, và hầu hết những gì được biết đến đều đến từ các nghiên cứu trên động vật và trong ống nghiệm đã tìm thấy hoạt động chống oxy hóa, tác dụng cân bằng miễn dịch và tác dụng bảo vệ mô. Những nghiên cứu này rất thú vị về mặt khoa học, nhưng chúng còn lâu mới chứng minh được lợi ích lâm sàng ở một người phụ nữ đang tìm cách cải thiện khả năng sinh sản của mình.

Quan điểm rộng hơn là công dụng truyền thống lâu đời không đồng nhất với bằng chứng khoa học. Shatavari đã được sử dụng trong nhiều thế kỷ, và điều này mang lại cho nó một mức độ tin cậy nhất định về mặt an toàn cơ bản, nhưng nó không đảm bảo rằng nó làm được những gì người ta gán cho nó. Sự khác biệt giữa những gì một loại thảo dược làm theo truyền thống và những gì nó được chứng minh là làm trong một thử nghiệm có kiểm soát chính xác là khoảng cách mà chúng tôi nhấn mạnh, ngay cả khi nói đến một loại thảo dược đáng kính với lịch sử phong phú.

Có nên dùng Shatavari không?

Đây là một trong những chất bổ sung mà chúng tôi xếp hạng Vàng: truyền thống phong phú, cơ chế hợp lý, hồ sơ an toàn hợp lý, nhưng bằng chứng lâm sàng trên người còn mỏng và hỗn hợp. Dưới đây là những cân nhắc một cách trung thực:

• Bằng chứng về tiết sữa còn hỗn hợp. Một nghiên cứu có kiểm soát cũ không tìm thấy sự gia tăng prolactin, và các nghiên cứu mới hơn, nhỏ hơn cho thấy sự cải thiện, nhưng thường là chủ quan, ngắn hạn và đôi khi có lợi ích thương mại. Nếu mục tiêu là tăng sữa mẹ, nền tảng vững chắc nhất vẫn là cho con bú thường xuyên, làm trống bầu ngực hiệu quả và có sự hỗ trợ của chuyên gia tư vấn cho con bú.
• Bằng chứng về mãn kinh còn sơ bộ. Hứa hẹn, nhưng dựa trên các nghiên cứu mới và ngắn hạn chưa được xác nhận bởi các bên độc lập. Không đủ để thay thế phương pháp điều trị dựa trên bằng chứng.
• Bằng chứng về khả năng sinh sản và sức khỏe tổng quát hầu như không tồn tại ở người. Chủ yếu là nghiên cứu trên động vật và trong ống nghiệm.
• An toàn cơ bản hợp lý. Trong hầu hết các nghiên cứu, Shatavari được dung nạp tốt, và các tác dụng phụ được báo cáo là nhẹ, chủ yếu là khó chịu ở đường tiêu hóa.

Mặc dù an toàn tổng thể, có một số điểm thận trọng quan trọng không thể bỏ qua. Thứ nhất, Shatavari là một phytoestrogen, do đó, phụ nữ có các tình trạng nhạy cảm với hormone, như một số loại ung thư vú hoặc tử cung phụ thuộc estrogen, nên tránh nó hoặc tham khảo ý kiến bác sĩ trước khi dùng. Hoạt tính phytoestrogen cũng có thể can thiệp vào thuốc nội tiết tố, liệu pháp thay thế hormone và thuốc tránh thai. Thứ hai, những người bị dị ứng với măng tây có thể phát triển phản ứng dị ứng với Shatavari, vì chúng cùng một họ thực vật. Thứ ba, dữ liệu an toàn trong thai kỳ còn hạn chế, và mặc dù trong truyền thống nó được dùng cho phụ nữ mang thai, không có đủ nghiên cứu hiện đại xác nhận điều này, do đó phụ nữ mang thai nên tham khảo ý kiến bác sĩ. Như mọi khi, việc không có cảnh báo nghiêm trọng không phải là sự chấp thuận toàn diện, và những người đang dùng thuốc thường xuyên nên tham khảo ý kiến bác sĩ hoặc dược sĩ trước khi dùng.

Nên rút ra điều gì từ nghiên cứu?

1. Nhận thức được những hạn chế của bằng chứng. Shatavari là một loại thảo dược đáng kính với truyền thống lâu đời, nhưng bằng chứng lâm sàng trên người còn mỏng và hỗn hợp. Nếu nó giúp ích cho bạn một cách cá nhân, điều đó thật tuyệt, nhưng hãy biết rằng một phần tác dụng có thể là hiệu ứng giả dược.
2. Nếu mục tiêu là tăng sữa mẹ, hãy bắt đầu từ những điều cơ bản. Cho con bú thường xuyên, làm trống bầu ngực hiệu quả và có sự hỗ trợ chuyên nghiệp của chuyên gia tư vấn cho con bú là nền tảng đã được chứng minh nhất. Shatavari có thể là một chất bổ sung, không phải là sự thay thế.
3. Nếu bạn đang ở tuổi mãn kinh, hãy cân nhắc tất cả các lựa chọn với bác sĩ. Bằng chứng về Shatavari còn sơ bộ. Có những phương pháp và phương pháp điều trị với cơ sở bằng chứng mạnh mẽ hơn đáng để xem xét.
4. Nếu bạn có tình trạng nhạy cảm với hormone, dị ứng với măng tây hoặc đang mang thai, hãy tham khảo ý kiến bác sĩ trước khi dùng. Đây không chỉ là những cảnh báo lý thuyết.
5. Chọn nguồn chất lượng cao và kiểm tra sự phù hợp cá nhân. Như với tất cả các loại thảo dược, chất lượng và liều lượng khác nhau giữa các sản phẩm, và nên chọn chiết xuất tiêu chuẩn và kiểm tra xem nó có phù hợp với mục tiêu và tình trạng sức khỏe của bạn không.

Đối với những người vẫn muốn thử, bạn có thể mua Shatavari (Asparagus racemosus) trên iHerb với nhiều dạng và liều lượng khác nhau. Để kiểm tra chất bổ sung nào thực sự phù hợp với mục tiêu sức khỏe của bạn, bao gồm cân bằng nội tiết tố và sức khỏe phụ nữ, và dựa trên chất lượng bằng chứng của từng loại, bạn nên sử dụng công cụ kiểm tra chất bổ sung cá nhân của chúng tôi, công cụ này xếp hạng từng chất bổ sung một cách trung thực theo khoa học.

Quan điểm rộng hơn

Shatavari là một trường hợp điển hình tuyệt vời cho nguyên tắc mà chúng tôi luôn giữ vững: Truyền thống lâu đời không thể thay thế cho bằng chứng khoa học. Một loại thảo dược có thể được sử dụng trong nhiều thế kỷ, được coi là thuốc bổ nữ hàng đầu trong y học Ayurveda, và xuất hiện trong mọi cuốn sách về sức khỏe phụ nữ, nhưng các bằng chứng hiện đại và có kiểm soát về nó vẫn có thể mỏng và không nhất quán. Điều này không có nghĩa là Shatavari vô giá trị, mà là chúng ta vẫn chưa biết chắc chắn nó hiệu quả đến mức nào, cho ai và ở liều lượng nào.

Bài học thực tế có hai mặt. Thứ nhất, khi nói đến các vấn đề nhạy cảm và quan trọng như cho con bú, khả năng sinh sản và mãn kinh, bạn xứng đáng được hỗ trợ và điều trị thực sự hiệu quả, chứ không phải dựa vào một loại thảo dược mà bằng chứng vẫn còn sơ bộ. Nên kết hợp nền tảng đã được chứng minh (hỗ trợ chuyên nghiệp, phương pháp điều trị dựa trên bằng chứng) và coi thảo dược như một chất bổ sung tiềm năng, không phải là giải pháp. Thứ hai, vai trò của chúng tôi không phải là loại bỏ mọi loại thảo dược truyền thống hay quảng bá từng loại một, mà là nói một cách trung thực bằng chứng đang ở đâu. Shatavari là một loại thảo dược đầy hứa hẹn với cơ chế thú vị và nghiên cứu đang được tích lũy, do đó nó xứng đáng được theo dõi, nhưng không phải là những lời hứa hẹn. Và đó chính xác là góc nhìn trung thực mà chúng tôi cam kết: xếp hạng từng chất bổ sung theo những gì khoa học cho thấy ngay bây giờ, ngay cả khi câu trả lời là cần thêm nghiên cứu.

Tài liệu tham khảo:
Sharma S, Ramji S, et al., Randomized controlled trial of Asparagus racemosus (Shatavari) as a lactogogue in lactational inadequacy, Indian Pediatrics, 1996;33(8):675-677 (PMID: 8979551)
Wild Asparagus, Drugs and Lactation Database (LactMed), National Library of Medicine