Koniczyna czerwona (izoflawony): co mówią badania na temat menopauzy

Menopauza niesie ze sobą objawy, które dokuczają milionom kobiet: uderzenia gorąca, nocne poty, zaburzenia snu i zmiany nastroju. Wiele z nich szuka naturalnego rozwiązania, które zastąpiłoby lub uzupełniło terapię hormonalną, i tutaj pojawia się koniczyna czerwona, jeden z najstarszych i najlepiej sprzedających się suplementów roślinnych dla zdrowia kobiet. Od dziesięcioleci znajduje się na półkach sklepów ze zdrową żywnością, owiana aurą delikatnego, roślinnego i bezpiecznego rozwiązania na wrażliwy okres w życiu.

Obietnica brzmi przekonująco: roślina zawierająca związki podobne do estrogenu, które mogą złagodzić objawy wynikające ze spadku estrogenu w okresie menopauzy. Ale właśnie tutaj ważne jest, aby zatrzymać się i zadać pytanie, które zawsze zadajemy: co naprawdę pokazują badania? A odpowiedź, w przypadku koniczyny czerwonej, jest mieszana i rozczarowująca. Największy i najbardziej wiarygodny przegląd badań na ten temat, przeprowadzony przez organizację Cochrane, nie wykazał wyraźnych korzyści w przypadku uderzeń gorąca. Dane dotyczące kości są fragmentaryczne i sprzeczne, a istnieją ważne ostrzeżenia dotyczące bezpieczeństwa wynikające właśnie z jej fitoestrogennych właściwości. W artykule wyjaśnimy, czym jest koniczyna czerwona, czym są jej izoflawony, co naprawdę mówi nauka i dlaczego oceniliśmy ją na żółto: bardzo popularna, ale ze słabymi i mieszanymi dowodami.

Czym jest koniczyna czerwona?

Koniczyna czerwona (Red Clover, nazwa naukowa Trifolium pratense) to pospolita roślina pastewna o różowo-fioletowych kwiatach, rosnąca naturalnie w Europie, Azji i Ameryce Północnej. Ekstrakt leczniczy pozyskiwany jest z kwiatów, a oto, co ważne o niej wiedzieć:

• Jest bogatym źródłem izoflawonów. Głównym składnikiem aktywnym jest rodzina związków zwanych izoflawonami (Isoflavones), głównie biochenina A (Biochanin A) i formononetyna (Formononetin). Są one uważane za „pro-izoflawony”, ponieważ organizm i bakterie jelitowe przekształcają je w bardziej znane izoflawony z soi: genisteinę (Genistein) i daidzeinę (Daidzein).
• Są to fitoestrogeny. Fitoestrogeny to związki roślinne, których struktura jest podobna do estrogenu, dlatego mogą częściowo wiązać się z receptorami estrogenowymi w organizmie i aktywować je w słaby sposób. To właśnie dlatego są interesujące w kontekście menopauzy, a także dlatego wymagają ostrożności.
• Jest reklamowana głównie na menopauzę. Typowe zastosowania to uderzenia gorąca, nocne poty, ogólne objawy menopauzy oraz zdrowie kości i serca po menopauzie.
• Jest sprzedawana jako standaryzowany ekstrakt. Dawki w badaniach klinicznych wahały się zazwyczaj w zakresie około 40 do 80 mg izoflawonów dziennie, a znanym komercyjnym ekstraktem jest Promensil.

Ważne jest, aby wiedzieć, że koniczyna czerwona nie jest jedynym źródłem fitoestrogenów. Soja jest najlepiej zbadanym źródłem i istnieje między nimi znaczne podobieństwo, ponieważ końcowe składniki aktywne, genisteina i daidzeina, w dużej mierze się pokrywają. Wiele badań nad izoflawonami ogólnie ma znaczenie zarówno dla koniczyny czerwonej, jak i soi.

Związek z menopauzą: mechanizm teoretyczny

Idea stojąca za koniczyną czerwoną ma sens na papierze i właśnie dlatego zyskała popularność. W okresie menopauzy poziom estrogenu w organizmie gwałtownie spada, a to właśnie ten spadek powoduje uderzenia gorąca, nocne poty i inne zmiany. Teoria głosiła, że jeśli dostarczymy organizmowi fitoestrogenów, roślinnych związków naśladujących estrogen w słaby sposób, częściowo wypełnią one powstałą lukę i zmniejszą objawy, ale bez siły i ryzyka pełnego estrogenu.

Zasadniczo logika jest podobna. Estrogen jest ważny dla utrzymania gęstości kości, a jego spadek w okresie menopauzy przyspiesza utratę masy kostnej i osteoporozę. Pomysł polegał na tym, że fitoestrogeny aktywują receptory estrogenowe w kościach i spowalniają tę utratę, a także mają korzystny wpływ na lipidy krwi i serce.

Ale tutaj właśnie pojawia się krytyczna różnica między teorią a rzeczywistością. Mechanizm mający sens nie zastępuje dowodu klinicznego, a w medycynie historia jest pełna pięknych pomysłów, które nie przetrwały próby kontrolowanego eksperymentu. Aktywność estrogenowa fitoestrogenów jest znacznie słabsza niż prawdziwego estrogenu i nie jest z góry jasne, czy jest wystarczająco silna, aby wywołać mierzalną zmianę. Właśnie z powodu tej luki ważne jest, aby przejść od teorii do tego, co badania faktycznie wykazały.

Obecne dowody

Badanie 1: Przegląd Cochrane na temat fitoestrogenów i uderzeń gorąca, Lethaby i wsp. 2013

To najważniejszy i najbardziej rozstrzygający dowód, a także najbardziej rozczarowujący dla miłośników tego suplementu. W 2013 roku Lethaby i wsp. opublikowali w Bibliotece Cochrane (Cochrane) obszerny systematyczny przegląd fitoestrogenów w leczeniu objawów naczynioruchowych menopauzy, czyli uderzeń gorąca i nocnych potów. Przeglądy Cochrane są uważane za złoty standard medycyny opartej na dowodach, ponieważ skrupulatnie gromadzą i analizują wszystkie wysokiej jakości badania w danej dziedzinie.

Przegląd objął 43 randomizowane, kontrolowane badania, a pięć z nich badało konkretnie ekstrakt z koniczyny czerwonej Promensil i zostało zgrupowanych w osobnej metaanalizie. Ogólny wniosek był rozczarowujący: nie znaleziono przekonujących dowodów na to, że suplementy fitoestrogenów, w tym koniczyna czerwona, znacząco zmniejszają częstotliwość uderzeń gorąca lub nocnych potów w porównaniu z placebo. Jedynym wyjątkiem były ekstrakty bogate w genisteinę, które wykazały pewne zmniejszenie uderzeń gorąca, ale nie jest to główna cecha większości suplementów z koniczyny czerwonej, które są bogate raczej w biocheninę A i formononetynę.

Badanie 2: Późniejsze metaanalizy, mieszany obraz

Tutaj obraz jest bardziej złożony i dlatego nie oceniliśmy koniczyny czerwonej na czerwono, ale na żółto. W przeciwieństwie do przeglądu Cochrane, kilka późniejszych metaanaliz skupiających się wyłącznie na koniczynie czerwonej wykazało skromny, ale statystycznie istotny spadek częstotliwości uderzeń gorąca. Jedna metaanaliza ośmiu badań wykazała średni spadek o około 1,73 uderzenia gorąca dziennie w grupie koniczyny czerwonej w porównaniu z placebo.

Ważne jest, aby zrozumieć warunki, w których zaobserwowano korzyść: była ona szczególnie widoczna u kobiet z częstymi uderzeniami gorąca (pięć lub więcej dziennie), przy stosunkowo wysokiej dawce izoflawonów (80 mg i więcej), w ekstraktach o wyższej zawartości biocheniny A i przez okres obserwacji około 12 tygodni. Innymi słowy, może istnieć podgrupa kobiet, które odnoszą korzyści z suplementu, ale średni efekt jest niewielki, a spójność między badaniami niska. Kiedy duże, dobrze kontrolowane badanie, takie jak to z przeglądu Cochrane, nie jest w stanie potwierdzić korzyści, jest to przypomnienie, że efekt, jeśli istnieje, jest skromny i niewystarczająco wiarygodny, aby go zagwarantować.

Badanie 3: Zdrowie kości, dane fragmentaryczne i sprzeczne

Drugim powszechnym twierdzeniem jest to, że koniczyna czerwona chroni kości w okresie menopauzy i tutaj również dowody nie są jednoznaczne. Kilka krótkich badań trwających od sześciu do dwunastu miesięcy wykazało pewne spowolnienie utraty gęstości kości lub wzrost markerów tworzenia kości u kobiet przyjmujących ekstrakt z koniczyny czerwonej, na przykład wzrost o około 3 do 4 procent gęstości kości przedramienia.

Ale obraz zmienia się, gdy przyjrzymy się dłuższym badaniom. W trzyletnim badaniu nie stwierdzono istotnej różnicy w gęstości kości między kobietami przyjmującymi izoflawony z koniczyny czerwonej a kobietami otrzymującymi placebo. Jest to dokładnie wzór, który budzi ostrożność: zachęcające wyniki w krótkich badaniach, które znikają lub stają się nieostre w długoterminowych. Ponieważ osteoporoza jest problemem długoterminowym, to właśnie dane długoterminowe są krytyczne i nie wspierają koniczyny czerwonej jako sprawdzonego rozwiązania dla zdrowia kości.

A co z sercem i ogólnym zdrowiem?

Koniczyna czerwona jest czasami reklamowana również na zdrowie serca, głównie z twierdzeniem, że poprawia profil lipidowy krwi. Tutaj również dowody są skąpe i słabe, a większość badań nie wykazała spójnej i znaczącej zmiany poziomu cholesterolu lub ryzyka sercowego. Efekty zgłaszane czasami dla niektórych wartości lipidowych były niewielkie i niespójne między badaniami.

Szerszym punktem jest to, że fitoestrogen nie jest magicznym rozwiązaniem na wszystko, co zmienia się w okresie menopauzy. Menopauza to okres złożonych zmian w całym ciele, a pomysł, że jeden ekstrakt roślinny jednocześnie poradzi sobie z uderzeniami gorąca, kośćmi, sercem i nastrojem, jest dokładnie tym rodzajem ogólnej obietnicy, która powinna zapalić czerwoną lampkę. Kiedy efekty, jeśli istnieją, są skromne i niespójne w każdej z tych dziedzin z osobna, prawdopodobieństwo, że suplement powoduje znaczącą zmianę w którejkolwiek z nich, jest niskie.

Czy warto brać koniczynę czerwoną?

To jeden z suplementów, które oceniliśmy na żółto: bardzo popularny, mieszany profil dowodów, ale ze słabą średnią korzyścią i realnymi ostrzeżeniami dotyczącymi fitoestrogenów. Oto szczere rozważania:

• Dowody na uderzenia gorąca są mieszane. Duży przegląd Cochrane nie wykazał wyraźnych korzyści, ale kilka późniejszych metaanaliz wykazało skromny spadek, głównie u kobiet z częstymi objawami i przy wysokiej dawce. Jeśli w ogóle istnieje efekt, jest on niewielki i nie gwarantowany.
• Dowody na zdrowie kości są słabe w dłuższej perspektywie. Krótkie badania są zachęcające, ale trzyletnie badanie nie wykazało przewagi. Dla zdrowia kości istnieją znacznie bardziej sprawdzone rozwiązania (trening oporowy, witamina D, wapń i leczenie medyczne w razie potrzeby).
• Dowody na serce są skąpe. Nie ma spójnych dowodów na poprawę profilu lipidowego lub ryzyka sercowego.
• Generalnie dobrze tolerowana. U większości kobiet skutki uboczne są łagodne, głównie dyskomfort trawienny, ból głowy lub tkliwość piersi.

Pomimo ogólnej tolerancji, istnieje kilka ważnych punktów ostrożności, których nie można zignorować, a które wynikają właśnie z jej fitoestrogennych właściwości. Po pierwsze, i najważniejsze: ze względu na aktywność podobną do estrogenu, kobiety z nowotworami hormonozależnymi (takimi jak rak piersi lub macicy), nosicielki wysokiego ryzyka lub kobiety przyjmujące tamoksyfen lub terapię hormonalną muszą unikać koniczyny czerwonej lub skonsultować się z onkologiem przed zażyciem. Wpływ na tkankę wrażliwą na hormony nie jest w pełni poznany i istnieją teoretyczne obawy, które nie zostały jeszcze obalone. Po drugie, koniczyna czerwona zawiera kumaryny, które mają łagodne działanie rozrzedzające krew (spowalniające krzepnięcie) i istnieje opis przypadku zaburzeń krzepnięcia po nadmiernym stosowaniu. Dlatego osoby przyjmujące leki przeciwzakrzepowe, takie jak warfaryna lub aspiryna, lub przygotowujące się do operacji, powinny skonsultować się z lekarzem i rozważyć odstawienie przed zabiegiem. Po trzecie, kobiety w ciąży lub karmiące piersią powinny go unikać, ponieważ nie ma wystarczających danych dotyczących bezpieczeństwa, a fitoestrogeny mogą mieć niepożądany wpływ hormonalny. Jak zawsze, brak dramatycznego ostrzeżenia nie jest ogólnym zezwoleniem, a osoby przyjmujące stałe leki powinny skonsultować się z lekarzem lub farmaceutą przed zażyciem.

Co wynieść z badań?

1. Nie oczekuj cudu od koniczyny czerwonej. Dowody na uderzenia gorąca są mieszane, a średni efekt jest niewielki. Jeśli osobiście Ci pomaga, świetnie, ale wiedz, że część ulgi może wynikać z efektu placebo i warto dać jej uczciwy okres próbny kilku tygodni.
2. Jeśli masz historię nowotworu hormonozależnego lub przyjmujesz tamoksyfen, nie dotykaj jej bez konsultacji z onkologiem. To nie jest teoretyczne ostrzeżenie. Koniczyna czerwona to fitoestrogen i to właśnie ta grupa powinna zachować ostrożność.
3. Dla zdrowia kości sięgnij po sprawdzone rozwiązania. Trening siłowy i oporowy, witamina D, wapń i badanie gęstości kości u lekarza są znacznie skuteczniejsze niż ekstrakt izoflawonów, którego dowody są słabe w dłuższej perspektywie.
4. Jeśli objawy menopauzy są nasilone, porozmawiaj z lekarzem lub ginekologiem. Istnieją podejścia z silniejszymi podstawami dowodowymi, w tym hormonalna terapia zastępcza odpowiednia dla niektórych kobiet, a świadomy wybór wymaga opieki medycznej.
5. Jeśli przyjmujesz leki rozrzedzające krew, jesteś w ciąży lub karmisz piersią, skonsultuj się z lekarzem przed zażyciem. Kumaryny w koniczynie czerwonej i jej wpływ hormonalny nie są tematem do lekkiego traktowania.

Dla tych, którzy mimo wszystko chcą spróbować, pod warunkiem braku przeciwwskazań hormonalnych lub lekowych, można zakupić koniczynę czerwoną (izoflawony) na iHerb w różnych dawkach i ekstraktach. Aby sprawdzić, które suplementy naprawdę odpowiadają Twoim celom zdrowotnym, w tym równowadze hormonalnej i menopauzie, oraz według jakości dowodów dla każdego z nich, zaleca się skorzystanie z naszego osobistego testera suplementów, który uczciwie ocenia każdy suplement według nauki.

Szersza perspektywa

Koniczyna czerwona to doskonały przykład zasady, którą konsekwentnie wyznajemy: popularność to nie dowód, a ładny mechanizm to nie udowodniona korzyść. Pomysł fitoestrogenu, który złagodzi menopauzę, jest atrakcyjny i intuicyjny, ale gdy poddamy go próbie kontrolowanego eksperymentu, efekt kurczy się do małego, niespójnego i zależnego od dawki, którego najbardziej wiarygodny przegląd w tej dziedzinie nie był w stanie potwierdzić. Jest to wzór, który powtarza się wielokrotnie w świecie suplementów roślinnych: elegancka teoria, zachęcające wstępne badania, a potem, gdy badania stają się bardziej rygorystyczne, korzyść blednie.

Praktyczna lekcja jest dwojaka. Po pierwsze, menopauza to realny i czasami trudny okres, a kobiety zasługują na leczenie, które naprawdę działa, a nie na suplement, którego dowody są słabe i mieszane. Warto skierować energię (i pieniądze) w kierunki oparte na dowodach i opiekę medyczną. Po drugie, etykieta „naturalny” nie jest synonimem „bezpieczny”. Właśnie dlatego, że koniczyna czerwona działa na układ hormonalny, wymaga szczególnej ostrożności u kobiet z historią nowotworów hormonozależnych, i jest to przypomnienie, że każdy związek, który wpływa na organizm na tyle, by pomóc, może również zaszkodzić w niewłaściwym kontekście. I to jest właśnie ta szczera perspektywa, którą się zobowiązujemy: oceniać każdy suplement według tego, co pokazuje nauka, nawet gdy odpowiedź nie jest tą, którą wszyscy chcą usłyszeć.

Referencje:
Lethaby A. et al., Phytoestrogens for menopausal vasomotor symptoms, Cochrane Database of Systematic Reviews, 2013, Issue 12, Art. No.: CD001395 (DOI: 10.1002/14651858.CD001395.pub4)
Ghazanfarpour M. et al., Red clover for treatment of hot flashes and menopausal symptoms: A systematic review and meta-analysis, Journal of Obstetrics and Gynaecology, 2016 (PMID: 26471215)
Coagulation Disorder following Red Clover (Trifolium Pratense) Misuse: a Case Report, 2019 (PMID: 31172083)